Dosya İzinleri (chmod, chown, umask) 🔐

Linux'ta dosya ve dizin izinleri, sistemin güvenliğinin temelidir. Bu rehber, izinleri nasıl okuyacağınızı, değiştireceğinizi ve yöneteceğinizi anlatır.

🔍 İzin Yapısı

İzin Gösterimi

ls -l dosya.txt
-rw-r--r-- 1 user group 1234 Jan 22 10:00 dosya.txt
│││││││││  │ │    │     │    │            │
│││││││││  │ │    │     │    │            └─ Dosya adı
│││││││││  │ │    │     │    └─ Tarih
│││││││││  │ │    │     └─ Boyut
│││││││││  │ │    └─ Grup
│││││││││  │ └─ Sahip (owner)
│││││││││  └─ Link sayısı
││││││││└─ Diğer kullanıcılar (others): r-- (okuma)
│││││└─ Grup (group): r-- (okuma)
││└─ Sahip (owner): rw- (okuma + yazma)
└─ Dosya tipi: - (normal dosya)

Dosya Tipleri

Sembol	Tip
`-`	Normal dosya
`d`	Dizin (directory)
`l`	Sembolik link
`c`	Karakter cihazı
`b`	Blok cihazı
`s`	Socket
`p`	Named pipe

İzin Tipleri

Sembol	İzin	Sayısal	Dosya	Dizin
`r`	Read (Okuma)	4	Dosya içeriğini okuma	Dizin içeriğini listeleme
`w`	Write (Yazma)	2	Dosyayı değiştirme	Dosya oluşturma/silme
`x`	Execute (Çalıştırma)	1	Dosyayı çalıştırma	Dizine girme (cd)
`-`	İzin yok	0	-	-

👁️ İzinleri Görüntüleme

# Dosya izinlerini göster
ls -l dosya.txt

# Dizin izinlerini göster (dizinin kendisi)
ls -ld /var/www

# Tüm dosyaları göster (gizli dahil)
ls -la

# İnsan okunabilir boyutlarla
ls -lh

# Sayısal izinlerle göster
stat -c "%a %n" dosya.txt
# Çıktı: 644 dosya.txt

🔧 chmod - İzin Değiştirme

Sayısal Yöntem (Octal)

# Sayısal izin hesaplama:
# r (4) + w (2) + x (1) = 7 (tüm izinler)
# r (4) + w (2) = 6 (okuma + yazma)
# r (4) + x (1) = 5 (okuma + çalıştırma)
# r (4) = 4 (sadece okuma)

# Örnek: 755
# 7 (rwx) = Sahip: okuma + yazma + çalıştırma
# 5 (r-x) = Grup: okuma + çalıştırma
# 5 (r-x) = Diğerleri: okuma + çalıştırma

chmod 755 script.sh
chmod 644 config.txt
chmod 600 secret.key
chmod 700 private_dir

Sembolik Yöntem

# Kullanıcı tipleri:
# u = user (sahip)
# g = group (grup)
# o = others (diğerleri)
# a = all (hepsi)

# İşlemler:
# + = izin ekle
# - = izin kaldır
# = = izinleri ayarla (diğerlerini sıfırla)

# Örnekler:
chmod u+x script.sh          # Sahibe çalıştırma izni ekle
chmod g-w file.txt           # Gruptan yazma iznini kaldır
chmod o-r secret.txt         # Diğerlerinden okuma iznini kaldır
chmod a+r public.txt         # Herkese okuma izni ekle
chmod u=rwx,g=rx,o=r file   # İzinleri ayarla (755)
chmod +x script.sh           # Herkese çalıştırma ekle

Recursive (Alt Dizinler Dahil)

# Tüm dosya ve dizinlere uygula
chmod -R 755 /var/www

# Sadece dizinlere 755
find /var/www -type d -exec chmod 755 {} \;

# Sadece dosyalara 644
find /var/www -type f -exec chmod 644 {} \;

Yaygın İzin Kombinasyonları

İzin	Sayısal	Kullanım
`rwx------`	700	Özel dizinler (sadece sahip erişebilir)
`rwxr-xr-x`	755	Çalıştırılabilir dosyalar, dizinler
`rw-r--r--`	644	Normal dosyalar (config, text)
`rw-------`	600	Hassas dosyalar (SSH key, şifreler)
`rw-rw-r--`	664	Grup ile paylaşılan dosyalar
`rwxrwxrwx`	777	ASLA KULLANMA! (Güvenlik riski)

👤 chown - Sahiplik Değiştirme

Temel Kullanım

# Sadece sahip değiştir
chown user dosya.txt

# Sahip ve grup değiştir
chown user:group dosya.txt

# Sadece grup değiştir
chown :group dosya.txt
# veya
chgrp group dosya.txt

# Recursive (alt dizinler dahil)
chown -R user:group /var/www

Pratik Örnekler

# Web dizinini www-data kullanıcısına ver
sudo chown -R www-data:www-data /var/www/html

# Docker volume'u kullanıcıya ver
sudo chown -R $USER:$USER ~/docker-data

# Kullanıcı home dizinini düzelt
sudo chown -R username:username /home/username

# Mevcut kullanıcıya ver
chown $USER:$USER dosya.txt

Sahipliği Görüntüleme

# Dosya sahibini göster
ls -l dosya.txt

# Sayısal UID/GID ile göster
ls -n dosya.txt

# Sadece sahip ve grup
stat -c "%U %G" dosya.txt

🎭 umask - Varsayılan İzinler

umask, yeni oluşturulan dosya ve dizinlerin varsayılan izinlerini belirler.

umask Nasıl Çalışır?

Varsayılan izinler:
- Dosyalar: 666 (rw-rw-rw-)
- Dizinler: 777 (rwxrwxrwx)

umask bu izinlerden ÇIKARILır:

umask 022:
- Dosya: 666 - 022 = 644 (rw-r--r--)
- Dizin: 777 - 022 = 755 (rwxr-xr-x)

umask 077:
- Dosya: 666 - 077 = 600 (rw-------)
- Dizin: 777 - 077 = 700 (rwx------)

umask Kullanımı

# Mevcut umask'ı göster
umask
# Çıktı: 0022

# Sembolik gösterim
umask -S
# Çıktı: u=rwx,g=rx,o=rx

# umask değiştir (geçici)
umask 077

# Kalıcı yapmak için ~/.bashrc'ye ekle
echo "umask 077" >> ~/.bashrc

Önerilen umask Değerleri

umask	Dosya	Dizin	Kullanım
`022`	644	755	Varsayılan (Ubuntu/Debian)
`027`	640	750	Orta güvenlik
`077`	600	700	Yüksek güvenlik (özel dosyalar)
`002`	664	775	Grup paylaşımı

🔒 Özel İzinler (SUID, SGID, Sticky Bit)

SUID (Set User ID) - 4000

Dosya, sahibinin yetkisiyle çalışır (kullanıcının değil).

# SUID ekle
chmod u+s /usr/bin/passwd
chmod 4755 /usr/bin/passwd

# Görünüm: -rwsr-xr-x (s harfi)

# Örnek: passwd komutu
ls -l /usr/bin/passwd
-rwsr-xr-x 1 root root 68208 /usr/bin/passwd
# Normal kullanıcı çalıştırsa da root yetkisiyle çalışır

[!WARNING] > Güvenlik Riski: SUID dosyaları dikkatli kullanılmalı. Yanlış kullanımda privilege escalation riski vardır.

SGID (Set Group ID) - 2000

Dosya: Grubun yetkisiyle çalışır. Dizin: İçinde oluşturulan dosyalar dizinin grubunu alır.

# SGID ekle
chmod g+s /shared/project
chmod 2775 /shared/project

# Görünüm: drwxrwsr-x (s harfi)

# Kullanım: Paylaşılan proje dizini
mkdir /shared/project
chown :developers /shared/project
chmod 2775 /shared/project

# Artık bu dizinde kim dosya oluşturursa, grup "developers" olur

Sticky Bit - 1000

Sadece dosya sahibi ve root silebilir (diğerleri silemez).

# Sticky bit ekle
chmod +t /tmp
chmod 1777 /tmp

# Görünüm: drwxrwxrwt (t harfi)

# Örnek: /tmp dizini
ls -ld /tmp
drwxrwxrwt 10 root root 4096 /tmp
# Herkes dosya oluşturabilir ama sadece sahibi silebilir

Özel İzinleri Kaldırma

# SUID kaldır
chmod u-s dosya

# SGID kaldır
chmod g-s dosya

# Sticky bit kaldır
chmod -t dizin

📝 ACL (Gelişmiş İzinler)

ACL (Access Control List), standart izinlerden daha detaylı kontrol sağlar.

ACL Kurulumu

# ACL araçlarını kur
sudo apt install acl

# Dosya sisteminde ACL aktif mi kontrol et
mount | grep acl

ACL Kullanımı

# ACL'leri görüntüle
getfacl dosya.txt

# Belirli kullanıcıya izin ver
setfacl -m u:username:rwx dosya.txt

# Belirli gruba izin ver
setfacl -m g:groupname:rx dosya.txt

# ACL kaldır
setfacl -x u:username dosya.txt

# Tüm ACL'leri kaldır
setfacl -b dosya.txt

# Recursive ACL
setfacl -R -m u:username:rwx /dizin

# Varsayılan ACL (yeni dosyalar için)
setfacl -d -m u:username:rwx /dizin

🛠️ Pratik Örnekler

1. Web Sunucusu Dizini

# Nginx/Apache için
sudo chown -R www-data:www-data /var/www/html
sudo find /var/www/html -type d -exec chmod 755 {} \;
sudo find /var/www/html -type f -exec chmod 644 {} \;

2. SSH Key İzinleri

# SSH dizini
chmod 700 ~/.ssh

# Private key
chmod 600 ~/.ssh/id_rsa

# Public key
chmod 644 ~/.ssh/id_rsa.pub

# authorized_keys
chmod 600 ~/.ssh/authorized_keys

3. Script Çalıştırılabilir Yapma

# Script'e çalıştırma izni ver
chmod +x script.sh

# Sadece sahip çalıştırabilsin
chmod 700 script.sh

# Herkes çalıştırabilsin
chmod 755 script.sh

4. Paylaşılan Proje Dizini

# Grup ile paylaşılan dizin
sudo mkdir /shared/project
sudo chown :developers /shared/project
sudo chmod 2775 /shared/project
sudo setfacl -d -m g:developers:rwx /shared/project

5. Docker Volume İzinleri

# Docker volume'u kullanıcıya ver
sudo chown -R $USER:$USER ~/docker-volumes

# Container içindeki UID ile eşleştir
sudo chown -R 1000:1000 ~/docker-volumes/app

6. Log Dosyası İzinleri

# Log dosyası (sadece root yazabilir, herkes okuyabilir)
sudo chmod 644 /var/log/myapp.log
sudo chown root:adm /var/log/myapp.log

# Hassas log (sadece root)
sudo chmod 600 /var/log/auth.log

7. Güvenli Config Dosyası

# Config dosyası (sadece sahip okuyabilir)
chmod 600 ~/.config/app/secrets.conf
chown $USER:$USER ~/.config/app/secrets.conf

🔍 Troubleshooting

İzin Hatası: "Permission denied"

# Dosya izinlerini kontrol et
ls -l dosya.txt

# Sahipliği kontrol et
stat dosya.txt

# Üst dizin izinlerini kontrol et
ls -ld $(dirname dosya.txt)

# Çözüm: İzin ver
chmod +r dosya.txt  # Okuma
chmod +w dosya.txt  # Yazma
chmod +x dosya.txt  # Çalıştırma

Script Çalışmıyor

# Çalıştırma izni var mı?
ls -l script.sh

# Çözüm:
chmod +x script.sh

# Shebang var mı?
head -1 script.sh
# #!/bin/bash olmalı

Web Dosyaları 403 Forbidden

# Nginx/Apache kullanıcısı erişebiliyor mu?
sudo -u www-data ls /var/www/html

# Çözüm:
sudo chown -R www-data:www-data /var/www/html
sudo find /var/www/html -type d -exec chmod 755 {} \;
sudo find /var/www/html -type f -exec chmod 644 {} \;

📚 Hızlı Referans

chmod Cheat Sheet

chmod 777  # rwxrwxrwx - ASLA KULLANMA!
chmod 755  # rwxr-xr-x - Dizinler, scriptler
chmod 700  # rwx------ - Özel dizinler
chmod 644  # rw-r--r-- - Normal dosyalar
chmod 600  # rw------- - Hassas dosyalar
chmod 555  # r-xr-xr-x - Read-only çalıştırılabilir
chmod 444  # r--r--r-- - Read-only

chown Cheat Sheet

chown user file              # Sadece sahip
chown user:group file        # Sahip ve grup
chown :group file            # Sadece grup
chown -R user:group dir      # Recursive
chown --reference=ref file   # Başka dosyadan kopyala