Shell Konfigürasyonu (.bashrc, Alias, PATH) 🐚

Linux'ta terminal açtığınızda hangi ayarların yüklendiğini, alias'ların nasıl tanımlandığını ve PATH değişkeninin nasıl yönetildiğini anlatan rehber.

📁 Shell Konfigürasyon Dosyaları

Dosyalar ve Yüklenme Sırası

Linux'ta birden fazla konfigürasyon dosyası vardır ve hangi dosyanın ne zaman yüklendiği önemlidir.

1. /etc/profile           # Sistem geneli (tüm kullanıcılar)
2. ~/.bash_profile        # Kullanıcıya özel (varsa)
   VEYA
   ~/.bash_login          # .bash_profile yoksa
   VEYA
   ~/.profile             # İkisi de yoksa
3. ~/.bashrc              # Genelde .bash_profile içinden çağrılır

1. ~/.bashrc              # Sadece bu yüklenir

Hangi Dosyayı Kullanmalıyım?

Dosya	Ne Zaman Kullanılır	Örnek
~/.bashrc	Alias, fonksiyonlar, prompt	`alias ll='ls -la'`
~/.bash_profile	PATH, ortam değişkenleri	`export PATH=$PATH:/opt/bin`
~/.profile	Ubuntu'da .bash_profile yoksa	Aynı işlev
/etc/profile	Sistem geneli ayarlar (root)	Tüm kullanıcılar için

[!TIP] > En Pratik Yöntem: Her şeyi ~/.bashrc'ye yazın. Çünkü genelde .bash_profile içinde zaten .bashrc çağrılır:
# ~/.bash_profile içeriği (varsayılan)
if [ -f ~/.bashrc ]; then
    . ~/.bashrc
fi

🔗 Alias Tanımlama

Alias, uzun komutları kısaltmak için kullanılır. Kalıcı olması için ~/.bashrc dosyasına eklenir.

Basit Alias'lar

# ~/.bashrc dosyasını aç
nano ~/.bashrc

# Dosyanın sonuna ekle:
alias ll='ls -lah'
alias la='ls -A'
alias l='ls -CF'

# Güvenlik için (yanlışlıkla silmeyi önle)
alias rm='rm -i'
alias cp='cp -i'
alias mv='mv -i'

# Hızlı navigasyon
alias ..='cd ..'
alias ...='cd ../..'
alias ....='cd ../../..'

# Docker kısayolları
alias dps='docker ps'
alias dpsa='docker ps -a'
alias dimg='docker images'
alias dlog='docker logs -f'

# Git kısayolları
alias gs='git status'
alias ga='git add'
alias gc='git commit'
alias gp='git push'
alias gl='git log --oneline'

# Sistem bilgisi
alias meminfo='free -m -l -t'
alias diskinfo='df -h'
alias cpuinfo='lscpu'

Parametreli Alias'lar (Fonksiyon Olarak)

Alias parametre alamaz, bunun için fonksiyon kullanmalısınız:

# ~/.bashrc

# Docker container'a gir
dexec() {
    docker exec -it "$1" /bin/bash
}

# Git commit + push
gcp() {
    git add .
    git commit -m "$1"
    git push
}

# Dosya yedekle
backup() {
    cp "$1" "$1.backup.$(date +%Y%m%d_%H%M%S)"
}

# Port dinleyen process'i bul
port() {
    sudo lsof -i :"$1"
}

# Kullanım:
# dexec mycontainer
# gcp "Fix bug"
# backup config.yml
# port 8080

Alias'ları Aktif Etme

# Değişiklikleri yükle (yeni terminal açmadan)
source ~/.bashrc

# Veya kısa yolu:
. ~/.bashrc

# Tüm alias'ları listele
alias

# Belirli bir alias'ı göster
alias ll

🛤️ PATH Yönetimi

PATH, sistemin komutları nerede arayacağını belirten ortam değişkenidir.

Mevcut PATH'i Görüntüleme

# PATH'i göster
echo $PATH

# Daha okunabilir (her dizin ayrı satırda)
echo $PATH | tr ':' '\n'

PATH'e Dizin Ekleme

Geçici (sadece o oturum için):

export PATH=$PATH:/opt/myapp/bin

Kalıcı (her oturumda):

# ~/.bashrc dosyasını aç
nano ~/.bashrc

# Dosyanın sonuna ekle:
export PATH=$PATH:/opt/myapp/bin
export PATH=$PATH:$HOME/.local/bin
export PATH=$PATH:/usr/local/go/bin

# Yükle
source ~/.bashrc

PATH Sırası Önemlidir!

# Yeni dizini SONA ekle (mevcut komutlar öncelikli)
export PATH=$PATH:/new/dir

# Yeni dizini BAŞA ekle (yeni komutlar öncelikli)
export PATH=/new/dir:$PATH

Örnek: Eğer /usr/bin/python ve /opt/python/bin/python varsa:

# /opt/python öncelikli olsun
export PATH=/opt/python/bin:$PATH

🌍 Ortam Değişkenleri

Yaygın Ortam Değişkenleri

# ~/.bashrc

# Varsayılan editör
export EDITOR=nano
export VISUAL=nano

# Dil ayarları
export LANG=en_US.UTF-8
export LC_ALL=en_US.UTF-8

# History ayarları
export HISTSIZE=10000
export HISTFILESIZE=20000
export HISTCONTROL=ignoredups:erasedups

# Node.js
export NODE_ENV=production

# Go
export GOPATH=$HOME/go
export PATH=$PATH:$GOPATH/bin

# Python
export PYTHONPATH=$HOME/python-libs

# Java
export JAVA_HOME=/usr/lib/jvm/java-11-openjdk-amd64
export PATH=$PATH:$JAVA_HOME/bin

Ortam Değişkenini Görüntüleme

# Belirli bir değişken
echo $HOME
echo $USER
echo $PATH

# Tüm ortam değişkenleri
env

# Veya
printenv

# Belirli bir değişkeni ara
env | grep JAVA

🎨 Prompt Özelleştirme

PS1 değişkeni, terminal prompt'unuzu (komut satırı başındaki yazı) özelleştirir.

Varsayılan Prompt

# Ubuntu varsayılan
user@hostname:~$

# CentOS varsayılan
[user@hostname ~]$

Özel Prompt Örnekleri

# ~/.bashrc

# Basit (sadece dizin)
export PS1="\w $ "

# Renkli (kullanıcı@host:dizin)
export PS1="\[\e[32m\]\u@\h\[\e[0m\]:\[\e[34m\]\w\[\e[0m\]\$ "

# Git branch göster (gelişmiş)
parse_git_branch() {
    git branch 2> /dev/null | sed -e '/^[^*]/d' -e 's/* \(.*\)/ (\1)/'
}
export PS1="\[\e[32m\]\u@\h\[\e[0m\]:\[\e[34m\]\w\[\e[33m\]\$(parse_git_branch)\[\e[0m\]\$ "

# Zaman ekle
export PS1="[\t] \u@\h:\w\$ "

Renk Kodları:

\[\e[30m\]  # Siyah
\[\e[31m\]  # Kırmızı
\[\e[32m\]  # Yeşil
\[\e[33m\]  # Sarı
\[\e[34m\]  # Mavi
\[\e[35m\]  # Mor
\[\e[36m\]  # Cyan
\[\e[37m\]  # Beyaz
\[\e[0m\]   # Reset (renksiz)

Özel Karakterler:

\u  # Kullanıcı adı
\h  # Hostname
\w  # Tam dizin yolu
\W  # Sadece dizin adı
\t  # Saat (24 saat)
\d  # Tarih
\$  # $ (normal kullanıcı) veya # (root)

🔄 Ubuntu vs CentOS Farkları

Dosya Konumları

Özellik	Ubuntu	CentOS/RHEL
Kullanıcı bashrc	`~/.bashrc`	`~/.bashrc`
Kullanıcı profile	`~/.profile`	`~/.bash_profile`
Sistem bashrc	`/etc/bash.bashrc`	`/etc/bashrc`
Sistem profile	`/etc/profile`	`/etc/profile`

Varsayılan Alias'lar

Ubuntu (~/.bashrc):

alias ls='ls --color=auto'
alias ll='ls -alF'
alias la='ls -A'
alias l='ls -CF'

CentOS (~/.bashrc):

alias rm='rm -i'
alias cp='cp -i'
alias mv='mv -i'
alias ll='ls -l --color=auto'

Yükleme Davranışı

Ubuntu:

# ~/.profile içinde:
if [ -n "$BASH_VERSION" ]; then
    if [ -f "$HOME/.bashrc" ]; then
        . "$HOME/.bashrc"
    fi
fi

CentOS:

# ~/.bash_profile içinde:
if [ -f ~/.bashrc ]; then
    . ~/.bashrc
fi

🛠️ Pratik Örnekler

1. Production Server İçin Alias Seti

# ~/.bashrc

# Güvenlik
alias rm='rm -i'
alias cp='cp -i'
alias mv='mv -i'

# Docker
alias dps='docker ps --format "table {{.Names}}\t{{.Status}}\t{{.Ports}}"'
alias dlogs='docker logs -f --tail 100'
alias dstats='docker stats --no-stream'

# Sistem
alias ports='sudo netstat -tulpn | grep LISTEN'
alias memtop='ps aux --sort=-%mem | head -10'
alias cputop='ps aux --sort=-%cpu | head -10'

# Log izleme
alias nginx-log='tail -f /var/log/nginx/access.log'
alias app-log='tail -f /var/log/myapp/app.log'

# Disk
alias diskspace='du -h --max-depth=1 | sort -hr'
alias bigfiles='find . -type f -size +100M -exec ls -lh {} \;'

2. Development Environment

# ~/.bashrc

# Git
alias gs='git status'
alias gd='git diff'
alias gl='git log --oneline --graph --all'
alias gco='git checkout'
alias gcb='git checkout -b'

# Node.js
export NVM_DIR="$HOME/.nvm"
[ -s "$NVM_DIR/nvm.sh" ] && \. "$NVM_DIR/nvm.sh"

# Python
alias python=python3
alias pip=pip3
export PATH=$PATH:$HOME/.local/bin

# Proje kısayolları
alias cdp='cd ~/projects'
alias cdapi='cd ~/projects/api'
alias cdfrontend='cd ~/projects/frontend'

3. Sistem Yöneticisi İçin

# ~/.bashrc

# Servis yönetimi
alias sysstart='sudo systemctl start'
alias sysstop='sudo systemctl stop'
alias sysrestart='sudo systemctl restart'
alias sysstatus='sudo systemctl status'

# Log analizi
alias errors='sudo journalctl -p err -n 50'
alias warnings='sudo journalctl -p warning -n 50'

# Network
alias myip='curl -s ifconfig.me'
alias localip='hostname -I'
alias openports='sudo ss -tulpn'

# Backup fonksiyonu
backup_config() {
    local file=$1
    local backup_dir="/opt/backups/configs"
    sudo mkdir -p "$backup_dir"
    sudo cp "$file" "$backup_dir/$(basename $file).$(date +%Y%m%d_%H%M%S)"
    echo "Backup: $backup_dir/$(basename $file).$(date +%Y%m%d_%H%M%S)"
}

🔍 Troubleshooting

Değişiklikler Yüklenmiyor

# Syntax hatası var mı kontrol et
bash -n ~/.bashrc

# Hata varsa detaylı göster
bash -x ~/.bashrc

# Manuel yükle
source ~/.bashrc

Hangi Dosya Yükleniyor?

# Login shell mi?
echo $0
# -bash ise login shell

# Hangi dosyalar yüklendi?
set | grep BASH_SOURCE

Alias Çalışmıyor

# Alias tanımlı mı?
alias myalias

# Fonksiyon mu alias mı?
type myalias

# .bashrc yüklendi mi?
echo $BASH_VERSION